Zaboravljeni genije nuklearne fizike: Ko je bio Pavle Savić

Pavle Savić ostao je upamćen kao jedan od najznačajnijih srpskih naučnika 20. veka, pionir nuklearne fizike i čovek čije je ime zauvek povezano sa otkrićem nuklearne fisije - procesa koji je promenio tok moderne istorije. Iako je njegov naučni doprinos bio od svetskog značaja, široj javnosti u Srbiji i danas je relativno malo poznato da je upravo jedan srpski naučnik bio među ljudima koji su otvorili vrata atomske ere.

Rođen 10. januara 1909. godine u Solunu, tadašnjem delu Osmanskog carstva, Pavle Savić je još tokom studija pokazivao izuzetan talenat za prirodne nauke. Diplomirao je fizičku hemiju na Univerzitetu u Beogradu 1932. godine, a njegova akademska karijera od početka nije bila jednostavna. Zbog nesuglasica sa jednim profesorom nije ostao na matičnoj katedri, već je prešao na Medicinski fakultet, gde je radio kao asistent kod profesora Dragoljuba K. Jovanovića, nekadašnjeg saradnika čuvene Marije Kiri.

Upravo će ga taj put odvesti ka najvećim naučnim centrima Evrope. Zahvaljujući stipendiji francuske vlade, Savić 1935. odlazi u Pariz, u Institut za radijum koji je osnovala Marija Kiri. Planirani šestomesečni boravak pretvorio se u gotovo pet godina intenzivnog istraživanja i rada sa najznačajnijim naučnicima tog vremena.

Sudbonosni trenutak njegove karijere dogodio se kada je počeo saradnju sa Irenom Žoli Kiri, ćerkom Marije Kiri i već afirmisanom naučnicom. Njih dvoje bavili su se istraživanjima radioaktivnosti koja nastaje bombardovanjem urana neutronima. Tadašnja naučna zajednica verovala je da se u takvim procesima stvaraju teški transuranski elementi, ali su Savić i Irena došli do potpuno drugačijeg zaključka.

Tokom eksperimenata uspeli su da identifikuju elemente manje atomske mase, među kojima i lantan, što je vodilo revolucionarnom zaključku - jezgro urana može da se pocepa. Njihovo otkriće iz 1938. godine predstavljalo je praktično prvo jasno ukazivanje na proces nuklearne fisije.

Reakcije naučne javnosti bile su burne. Mnogi su tvrdili da je reč o grešci ili čak „alhemiji“. Među najglasnijim kritičarima bio je nemački hemičar Oto Han, koji je u početku odbacivao njihove rezultate kao nemoguće. Međutim, samo nekoliko meseci kasnije, upravo su nemački istraživači potvrdili rezultate do kojih su došli Pavle Savić i Irena Žoli Kiri. Naučni svet tada je i zvanično prihvatio pojam nuklearne fisije.

Mnogi istoričari nauke i danas smatraju da su Pavle Savić i Irena Kiri morali da budu među dobitnicima Nobelove nagrade za ovo otkriće. Međutim, izbijanje Drugog svetskog rata prekinulo je redovno dodeljivanje nagrade, a nakon rata Nobel je pripao upravo Otu Hanu. Ta odluka ostala je jedna od kontroverznijih epizoda u istoriji Nobelovog komiteta, posebno zbog činjenice da je Han u početku osporavao rezultate pariskog tima.

Početak Drugog svetskog rata potpuno je promenio život Pavla Savića. Po povratku u okupirani Beograd nije ostao po strani. Već tokom 1941. godine uključio se u narodnooslobodilački pokret i pridružio partizanima. U ratnim godinama nije bio samo naučnik, već i aktivni učesnik otpora protiv okupacije.

Tokom rata obavljao je različite dužnosti u partizanskom pokretu, a posebno se isticao u organizacionim i političkim poslovima. Bio je član vrhovnih tela pokreta i blizak saradnik Josipa Broza Tita. Savić je učestvovao i u pregovorima i diplomatskim misijama tokom rata, a jedno vreme proveo je, kao glavni šifrant, i pri Vrhovnom štabu partizanskih snaga. Njegovo obrazovanje, međunarodno iskustvo i znanje stranih jezika činili su ga izuzetno važnim kadrom za tadašnje partizansko rukovodstvo.

Posle rata odlazi u Moskvu i uključuje se u vrhunska sovjetska nuklearna istraživanja radeći sa timom nobelovca Pjot Kapitca. Bio je deo generacije naučnika koja je učestvovala u razvoju prvih nuklearnih tehnologija u Sovjetskom Savezu, u vremenu kada je atomska energija postajala pitanje globalne moći i prestiža.

Njegova istorijska uloga za Srbiju i tadašnju Jugoslaviju postaje posebno važna 1947. godine, kada dobija zadatak da organizuje domaća nuklearna istraživanja. Dve godine kasnije osniva Institut za nuklearne nauke Vinča, instituciju koja će decenijama predstavljati centar jugoslovenske nuklearne nauke i jedno od najvažnijih naučnih mesta u ovom delu Evrope.

Pored naučnog rada, Pavle Savić ostavio je dubok trag i u akademskom životu zemlje. Predavao je fizičku hemiju na Univerzitetu u Beogradu, bio dugogodišnji šef katedre, a od 1971. do 1981. godine obavljao je funkciju predsednika Srpske akademije nauka i umetnosti.

Do kraja života ostao je posvećen istraživanjima i nauci. Umro je 30. decembra 1994. godine, iza sebe ostavljajući nasleđe koje daleko prevazilazi granice Srbije. U vremenu kada se govori o najvećim imenima svetske fizike 20. veka, ime Pavla Savića često ostaje u senci mnogo poznatijih naučnika. Ipak, njegova uloga u otkriću nuklearne fisije, razvoj nuklearnih istraživanja u Jugoslaviji i učešće u ratnim događajima čine ga jednom od najsloženijih i najznačajnijih ličnosti domaće naučne istorije.